-->


HET OUDE ROME - & - ROME VANAF DE MIDDELEEUWEN

Roma Antica: Mons Palatinus: Historische notities


De Mons Palatinus (de Palatijn) is één van de zeven heuvels in Rome waar volgens de legende Romulus op 21 april 753 vC. de stad Rome stichtte. In de latere keizertijd werd de Palatijn door de keizers volgebouwd met zoveel prachtige paleizen, dat het woord voor paleis in vele moderne talen van de naam van de heuvel (Palatium) is afgeleid.
De Palatinus ligt in het centrum van de heuvels die alle in een halve cirkel erom heen en ernaartoe gericht schenen. De Palatinus beheerste de oude oversteek, zowel per pont als per brug, van de Tiber en dus ook de handelsroutes tussen het Noorden (de Etrusken) en het Zuiden (de Grieken) die hierlangs gingen.Hierdoor was deze heuvel het meest geschikt voor een nederzetting.
Het was de plaats voor de oudste nederzettingen in Rome en had de vorm van onregelmatige vierhoek met een omtrek van circa 2 km.
De maximale hoogte van de heuvel is 51 m. boven zee. De enige toegang was vanaf het Forum Romanum via de Clivus Palatinus. De centrale top (Palatium) was aan die kant "verbonden" met de tegenoverliggende Esquilinus door een rug en een heuvel, de Velia.Aan de andere kant liep hij naar beneden via een helling, Germalus genaamd, richting de Tiber, en deze vormde een natuurlijk bolwerk en was ook versterkt door muren.
Hier en daar waren er wel "geitenpaadjes", ook was er waarschijnlijk een blijvend pad naar beneden voor degenen die de overtocht moesten verzorgen en wat verder nodig was. Dit zou de "Scalae Caci" kunnen zijn.

De legende spreekt van een zeer oude bezetting van de heuvel door Grieken, geïmmigreerd uit Arcadië, onder aanvoering van Euander en diens zoon Pallas. Het zijn deze Arcadiërs die Hercules en later Aeneas zouden hebben aangetroffen op de Palatinus, zoals Vergilius in zijn werk de Aeneïs vertelt. Volgens de Arcadische mythen was Euander 60 jaar voor de Trojaanse Oorlog met zijn moeder Carmentis naar de Palatinus gegaan. Door recente archaelogische vondsten is gedocumenteerd dat het Forum Boarium druk bezocht werd door Griekse (Arcadische) handelaars in de tijd vlak voor het begin van de Griekse kolonisatie van Zuid-Italië.

De stichting van de stad door Romulus zou plaats gevonden hebben vóór het midden van de 8e eeuw vC. (in 754/753 vC. volgens Varro een beroemd geleerde uit de Romeinse oudheid die leefde ten tijde van Caesar en Augustus). De hut (woning) van Romulus werd geïdentificeerd met een hut die aan één stuk door werd herbouwd en gerestaureerd in de Romeinse tijd en lag in de zuid-west hoek van de heuvel - naast het latere huis van Augustus.
Hier zijn resten opgegraven van hutten uit de IJzertijd en ook resten van een muur. Deze ontdekking schijnt de overlevering te bevestigen. Bovendien werd dit gebied al vanaf de oudste tijden gezien als een heilige plaats, een Area Sacra, die begrensd werd door de Scalae Caci, de tempel van Cybele, de clivus Victoriae en het Lupercal. Ook de latere keizers hebben bij het volbouwen van de Palatijn deze Area Sacra altijd ontzien. Evenals het "graf van Romulus" op het Forum, was de "hut van Romulus" en de stichtingsplek van Rome al van oudsher een gewijde plaats voor de Romeinen.

Zeer oude religieuze tradities waren verbonden met de Palatinus, zoals die van de godin Pales, met wier naam de benaming Palatium etymologisch verbonden kan worden. Het feest van deze godin, de Palilia of Parilia op 21 april, werd verbonden aan de dag zelf van de stichting van Rome. Tradioneel is dan ook de stichtingsdatum van Rome vastgesteld op 21 april 753 vC.

Een ander belangrijk feest is dat van de Lupercalia, verbonden met het heilge dier van de stad, de wolvin. Het Lupercal een grot aan de voet van de Palatijn aan de kant van de Tiber, werd gezien als de plaats waar de wolvin de tweeling Romulus en Remus gezoogd zou hebben. Vertrekkend van deze grot maakten de Lupercali - wolvinpriesters - gekleed in geitenvellen, een ronde on de heuvel heen voor rituele reiniging, waarbij zij ieder die hen tegemoet kwam een tik gaven, speciaal vrouwen, een duidelijke rite voor vruchtbaarheiden zuivering.

De Lupercali liepen waarschijnlijk rond de grens van het pomerium zoals die is beschreven door de historicus Tacitus (Annales XII, 24), een rechthoekige vorm, met de hoekpunten respectievelijk bij het Ara Maxima van Hercules (op het Forum Boarium), bij het Ara van Consus (in het dal van het Circus Maximus), bij de Curiae Veteres (op de noord-west hoek van de heuvel) bij het Sacellum Larundae (in de buurt van het Lacus Iuturnae op het Forum). Bij de rituele stichting van een stad werd eerst met een ploeg een vore getrokken om de grens van het heilige stadsgebied aan te geven, het pomerium. Bij het ploegen werd de ploeg op drie plaatsen zorgvuldig een stuk opgetild waar de toegangen tot het pomerium kwamen.
De drie plaatsen waar Romulus de ploeg optilde waren - voorzover uit bronnen te achterhalen - de Porta Mugonia (aan het begin van Clivus Palatinus), de Porta Romanula (bij de trap van de Clivus Victoriae naar de Via Nova) en de derde waarvan de naam onbekend is aan de voet van de Scalae Caci.

Verschillende andere cultusplaatsen zijn gebouwd op de Palatijn in de loop van de tijd van de republiek en de keizertijd. In het bijzonder moet vermeld worden de tempel van de Magna Mater (Cybele), wier cultus is geïntroduceerd uit Klein-Azië tijdens de 2e Punische Oorlog (218-201 vC.). Daarnaast stonden de Tempel van Victoria (L. Postumius Megellus 294 vC.) en het Sacellum van Victoria Virgo (Cato Censor 193 vC.).
Onbekend is de ligging van de tempels van Iuppiter Invictus (Victor) en van Pales (M. Attilius Regulus 267 vC.)
Keizer Augustus bouwde de tempel van Apollo op de Palatinus.

De tijd van de Republiek markeert vooral de verandering van de heuvel in een residentieel woonkwartier van de leidende Romeinse klasse. In min of meer chronologische volgorde hebben er ondere gewoond: Cnaeus Octavius (consul in 165 vC), Tiberius Sempronius Gracchus (vader van de beroemde volkstribunen), M. Fulvius Flaccus (consul in 125 vC.), L. Licinius Crassus (beroemd redenaar, consul in 95 vC.), M. Livius Drusus (volkstribuun in 91 vC.). Rond en in de 1e eeuw vC. woonden ook op de Palatijn: M. Tullius Cicero, de beroemde redenaar, zijn broer Quintus en zijn vriend T. Annius Milo, P. Clodius Pulcher (en Clodia), Marcus Antonius de latere rivaal van Augustus, Tiberius Claudius Nero, vader van de latere keizer Tiberius en een andere beroemde redenaar Q. Hortensius Hortalus. Zijn huis werd later gekocht door Augustus.
Veel van deze personen woonden op de helling aan de kant van het Forum (in de zone tussen de boog van Titus en het Huis van de Vestaalse Maagden, anderen weer op de top, verschillende resten van huizen uit de tijd van de republiek zijngevonden onder en rond het huis van Augustus en onder het Domus Flavia, onder andere het Casa dei Grifi en de zogenaamde Aula Isiaca.

Maar de belangrijkste periode voor de Palatijn in het opzicht van bebouwing was dat Augustus, die hier geboren was, deze heuvel uitkoos om er te wonen, eerst in het huis van Hortensius, dat door hem werd uitgebreid door de koop van verscheidene naburige woningen (huis van Augustus).
Als gevolg kozen ook de andere keizers de Palatijn uit om er te gaan wonen en er paleizen te bouwen: Tiberius bouwde er het Domus Tiberiana dat vrijwel het hele noord-westelijke deel van de heuvel besloeg, dit werd door Caligula uitgebreid tot het Forum en de Via Nova.
Ook Nero had zijn Domus Aurea tot hier toe uitgebreid, via het Domus Transitoria.
Keizer Domitianus bouwde het Domus Flavia en Domus Augustana. en het Stadion. Zijn opvolgers, met name Septimius Severus, breidden de keizerlijke bezittingen uit met thermen en paleizen tot de hele heuvel één immens groot paleizen complex was geworden.

De Palatijn bleef de voornaamste keizerlijke residentie tot de tijd van Constantijn de Grote en in die tijd is de enige bouwactiviteit geweest de bouw van de Thermen van Maxentius. Na de verhuizing van de keizerlijke macht naar Constantinopel (Istanboel) bleef de Palatijn een keizerlijke residentie, maar nu voor representatieve functies.

Toen in de 5e eeuw de scheiding tussen het Oost- en West-Romeinse rijk een feit werd de Palatijn weer de keizerlijke residentie voor de Westromeinse keizers of hun plaatsvervangers. Dit wordt vermeld van o.a. Honorius, Valentianus, Lucius Severus, Odoacer en Theodorik.
Later gebruikten ambtenaren verschillende delen ervan: o.a. de cartularius, het hoofd van de militairen archieven in de 7e en 8e eeuw, deze werd opgevolgd door het hoofd van de pauselijke archieven, die hier bewaard werden en het gebied bekend stond als Palladium, dit duurde tot 13e eeuw.. Ook zijn een aantal vroeg-christelijke kerken gebouwd aan de voet van de Paltijn: S.Anastasia, S. Teodoro en S. Maria Antiqua. Slechts een paar op de heuvel, (S.Maria in Pallara en S.Cesareo) die echter verdwenen zijn.

Vreemd genoeg was de Palatijn sindsdien verlaten en in vergetelheid geraakt en werd pas herontdekt in de 16e eeuw. Het kwam toen in het bezit van kardinaal Alessandro Farnese, die het veranderde in prachtige tuinen, de horti Farnesiani, die nu nog een bezienswaardigheid zijn.

 
 
 
 
 
 
De monumenten uit de oudheid of resten ervan op de Palatinus
  1. Ingang via S.Gregorio
  2. Aquaduct Claudia
  3. Septizodium
  4. Bogen van de Severi
  5. Thermen van de Severi
  6. Thermen van Maxentius
  7. Stadion
  8. Domus Augustana
  9. Paedagogium
  10. Domus Praeconum
  11. Domus Flavia
  12. Onder Domus Flavia
    1. Aula Isiaca
    2. "Bagni di Livia"
    3. Casa dei Grifi
  13. Tempel van Apollo
  14. Casa di Augusto
    1. Lupercal
  15. Hutten van Romulus
  16. Scalae Caci
  17. Tempel van Cybele
  18. Tempel van Victoria
  19. Casa di Livia
  20. Cisternen
  21. Domus Tiberiana
    1. Cryptoporticus
    2. Horti Farnesiani
  22. S. Maria Antiqua
  23. Aula
  24. Horrea Agrippiana
  25. Clivus Victoriae
  26. Clivus Palatinus
  27. Tempel van Helegabalus
  28. S. Sebastiano
  29. Paleizencomplex van Domitianus
 
 
 
 
 

ROMA ANTICA
Forum Romanum
   plattegrond
Palatijn
   plattegrond
Capitolinus
   plattegrond
Colosseum vallei
   plattegrond

Keizerfora
   plattegrond

Forum Boarium e.o.
(S.Maria in Cosmedin eo)
   plattegrond
Circus Maximus/Thermen van Caracalla
   plattegrond

De muren van Rome
   plattegrond

De consulaire wegen
   plattegrond

Catacomben
   plattegrond
Het Marsveld
(Pantheon, pza Navona eo)
   plattegrond
De Aventijn
(S.Sabina, piramide eo)
   plattegrond
De "Colle Oppio"
(S.Clemente, Domus aurea)
   plattegrond
De Caelius
(S.Stefano rotondo eo)
   plattegrond

De Esquilijn
(S.Maria Maggiore eo)
   plattegrond
Quirinalis
(Thermen Diocletianus eo)
   plattegrond
De Pincio
(Spaanse trappen eo)
   plattegrond
De area v/h Vaticaan
(Engelenburcht eo)
   plattegrond

De Janiculus

   plattegrond
Trastevere
   plattegrond
De area v/d Laterani
(S.Giovanni in Laterano eo)
   plattegrond
De area van de S. Croce
(Porta Maggiore eo)
   plattegrond
De Tiber
   plattegrond

De Aquaducten
   plattegrond

Archaeologische musea
   
Testaccio
   plattegrond

Via Appia
   plattegrond

Lijst belangrijke monumenten